मनोहर शाक्य
इतिहासका पाना लेख्ने र लेखाउने काम शासकले गर्न सक्छन्, तर परम्परा, संस्कृति र प्रथाजन्य संस्कारको आफ्नै मौलिकता हुन्छ। पुर्खाले विरासतमा दिएका हरेक वस्तु, ज्ञान, संस्कार र परम्परा सम्पदा हुन्। भौगोलिक विविधताले भरिएको समाजमा प्रत्येक समुदायले आफ्नै पहिचान बोकेर जन्म लिन्छ। तर समय, परिवेश र सामाजिक दबाबका कारण कतिपय समुदाय आफ्नो मौलिक संस्कार र संस्कृतिबाट टाढिँदै जान्छन्। लामो समयसम्म दोहोरिएको अभ्यासलाई नै सत्य ठान्न थालिन्छ र मौलिक परम्पराको वास्तविक अर्थ ओझेलमा पर्न सक्छ।
कुनै व्यक्तिले जीवनमा पटक पटक कानुनी झमेला बेहोरेको छ भन्दैमा ऊ स्वतः कानुन विज्ञ वा न्यायाधीश हुँदैन। त्यसै गरी, कुनै धार्मिक तथा सांस्कृतिक विषयमा लामो समयदेखि प्रचलित धारणा नै त्यसको ऐतिहासिक सत्य हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न मिल्दैन। कुनै विषयलाई बुझ्न त्यसको मूल दर्शन, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, परम्परा र उपलब्ध प्रमाणको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा पनि यस्ता प्रश्नहरू उठिरहेका छन्। विशेष गरी नेवार समुदायको मौलिक पर्व मोहनी र दसैँबिचको सम्बन्धबारे विभिन्न धारणा सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। कतिपय लेख, व्याख्या र सामाजिक सञ्जालका अभिव्यक्तिमा मोहनी र दशैलाई एउटै पर्वका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। अझ वज्रयान बौद्ध परम्परामा प्रचलित कतिपय पूजा, प्रतीक र अनुष्ठानलाई तिनको दार्शनिक अर्थ नबुझी व्याख्या गरिँदा भ्रम उत्पन्न भएको मेरो बुझाइ छ।
यस विषयमा स्पष्ट हुन नेवार समुदायको धार्मिक इतिहास, वज्रयान बौद्ध दर्शन र मोहनी पर्वको मौलिक स्वरूपलाई बुझ्न आवश्यक छ।
स्वयम्भू, मञ्जुश्री र नेपाल मण्डलको बौद्ध परम्परा :
काठमाडौँ उपत्यकाको उत्पत्तिसम्बन्धी प्राचीन बौद्ध आख्यानअनुसार उपत्यका कुनै समय विशाल दह थियो। उक्त दहमा विपश्यी बुद्धले नागार्जुन डाँडाबाट कमलको बीउ छर्नुभएको र कालान्तरमा कमल फुलेपछि त्यसमा स्वयम्भू ज्योतिरूपमा प्रकट हुनुभएको विश्वास छ।
यसै परम्पराअनुसार स्वयम्भू ज्योतिको दर्शन गर्न विभिन्न स्थानबाट देवदेवी, बोधिसत्त्व र विद्वान्हरू आउने गर्थे। पछि महामञ्जुश्री बोधिसत्त्व आफ्ना अनुयायीहरूसहित उपत्यकामा आउनुभयो। उहाँले आफ्नो प्रज्ञा र उपायको प्रयोगबाट चोभारको डाँडा काटी दहको पानी बाहिर पठाउनुभएको बौद्ध आख्यानमा उल्लेख छ। पानी बाहिरिएपछि उपत्यकामा बस्ती विकास भएको र मञ्जु पत्तन नामक नगर स्थापना भएको मान्यता
यी आख्यानहरू बौद्ध समुदायको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक स्मृति र परम्परासँग जोडिएका छन्। स्वयम्भू, चोभार र गुह्येश्वरीजस्ता स्थलले काठमाडौँ उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्।
मञ्जुश्री बोधिसत्त्वलाई प्रज्ञा र उपायका प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ। प्रज्ञाले यथार्थको ज्ञान दिन्छ भने उपायले उक्त ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्ने सामर्थ्य प्रदान गर्छ। यस दृष्टिले मञ्जुश्रीसँग सम्बन्धित आख्यानलाई केवल भौतिक भूगोलको कथाका रूपमा मात्र नभई ज्ञान, विवेक र रूपान्तरणको प्रतीकात्मक व्याख्याका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
नेपाल मण्डलको ऐतिहासिक विकासमा बौद्ध धर्म, विशेष गरी वज्रयान परम्पराको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा रहेका विहार, महाविहार, चैत्य, स्तूप तथा बौद्ध कलाका अवशेषले यस क्षेत्रको समृद्ध बौद्ध सम्पदालाई उजागर गर्छन्। लिच्छविकालका अभिलेख तथा कलात्मक अवशेष पनि नेपालको धार्मिक र सांस्कृतिक इतिहास अध्ययनका महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्।
यद्यपि, कुनै कालखण्डमा कुन धर्मको कस्तो प्रभाव थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्दा अभिलेख, पुरातात्त्विक प्रमाण र अन्य ऐतिहासिक स्रोतको समग्र अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
राज्यसत्ता र नेवार बौद्ध परम्परा :
नेपालको इतिहासमा विभिन्न समयमा राज्यसत्ता, धार्मिक व्यवस्था र सामाजिक संरचनामा परिवर्तन भएका छन्। यस्ता परिवर्तनले धार्मिक संस्था, परम्परा र समुदायको जीवनमा प्रभाव पारेका छन्।
नेवार बौद्ध परम्पराको इतिहासमा पनि विहार व्यवस्था, बज्राचार्य गुरुहरूको भूमिका र गृहस्थ जीवनसँग जोडिएको धार्मिक अभ्यास महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। विभिन्न ऐतिहासिक कालखण्डमा बौद्ध समुदाय र धार्मिक संस्थाले सामना गरेका चुनौतीबारे अध्ययन आवश्यक छ।
लेखकको दृष्टिमा, राज्यसत्ताको प्रभाव र सामाजिक परिवर्तनका कारण परम्परागत विहार व्यवस्था कमजोर हुँदै जाँदा बौद्ध शिक्षाको संस्थागत हस्तान्तरणमा अवरोध उत्पन्न भयो। त्यसको प्रभाव धार्मिक अनुष्ठानको व्याख्या र पुस्तान्तरणमा पनि परेको हुन सक्छ।
तर संस्थागत संरचनामा परिवर्तन आउनु र कुनै परम्परा पूर्ण रूपमा नष्ट हुनु एउटै कुरा होइन। नेवार समुदायले घर, परिवार, आगम घर तथा गुरु–शिष्य परम्परामार्फत विभिन्न धार्मिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण छ।
विशेष गरी बज्राचार्य गुरुहरूले वज्रयान बौद्ध दर्शन, पूजा विधि, चर्या गीत र नृत्यलगायतका परम्परा संरक्षणमा खेलेको भूमिकाको अध्ययन र अभिलेखीकरण आवश्यक छ। यस्ता परम्परा नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका महत्त्वपूर्ण अङ्ग हुन्।
मोहनी र दशैं : उटै समय,फरक सांस्कृतिक अर्थ :
मोहनी र दशैं प्रायः एउटै समयमा मनाइने भएकाले यी दुई पर्वलाई एउटै ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर एउटै तिथिमा वा आसपास मनाइँदैमा दुई सांस्कृतिक परम्पराको धार्मिक दर्शन, अनुष्ठान र अर्थ समान हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
नेवार समुदायको मोहनी पर्वलाई वज्रयान बौद्ध परम्परा, कुलदेवताको आराधना, ज्ञानको साधना र पारिवारिक एकतासँग जोडेर बुझ्नुपर्ने लेखकको तर्क छ। यस पर्वको मूल उद्देश्य मानिसभित्र रहेका राग, द्वेष, मोह र ईर्ष्याजस्ता क्लेशलाई पराजित गर्दै ज्ञान, विवेक र आत्म अनुशासनको विकास गर्नु हो।
यसको विपरीत, दशैंको प्रचलित धार्मिक व्याख्यामा देवी दुर्गाको आराधना, असत्यमाथि सत्यको विजय तथा शक्तिको उपासनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। यद्यपि दशैं मनाउने समुदाय, परिवार र क्षेत्रअनुसार यसको स्वरूप तथा अनुष्ठानमा विविधता पाइन्छ।
त्यसैले मोहनी र दसैँबिचका समानता तथा भिन्नता पहिचान गर्दा दुवै परम्पराको आफ्नै धार्मिक सन्दर्भ र सांस्कृतिक अभ्यासलाई बुझ्नुपर्छ। एउटालाई अर्कोको प्रतिलिपि ठान्नु वा तिनको ऐतिहासिक सम्बन्धबारे पर्याप्त अध्ययन नगरी अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन।
वज्रयान दर्शनमा प्रतीक र साधनाको अर्थ :
वज्रयान बौद्ध परम्परामा मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवदेवीका प्रतीक, चर्या गीत, नृत्य तथा विभिन्न अनुष्ठानको विशेष स्थान छ। यी अभ्यासलाई बाहिरी स्वरूपका आधारमा मात्र बुझ्दा तिनको दार्शनिक अर्थ छुट्न सक्छ।
बौद्ध दर्शनमा राग, द्वेष र मोहलाई दुःख तथा अज्ञानसँग सम्बन्धित क्लेशका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। साधनाको उद्देश्य यस्ता क्लेशलाई पहिचान गर्दै तिनबाट मुक्त हुने ज्ञान विकास गर्नु हो।
यसै सन्दर्भमा वज्रयानका कतिपय अनुष्ठानमा प्रयोग हुने प्रतीकलाई आन्तरिक रूपान्तरणसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। बाहिरी रूपमा देखिने वस्तु, क्रिया वा प्रतीकको अर्थ त्यसको धार्मिक परम्परा, अनुष्ठानको सन्दर्भ र सम्बन्धित गुरु–शिष्य परम्पराको व्याख्याअनुसार फरक हुन सक्छ।
वज्रयानका सबै अनुष्ठानलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर व्याख्या गर्न सकिँदैन। त्यसैले कुनै पूजा वा प्रतीकको वास्तविक अर्थ बुझ्न सम्बन्धित परम्पराका जानकार, उपलब्ध ग्रन्थ र ऐतिहासिक प्रमाणको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
चर्या गीत र होमको दार्शनिक व्याख्या :
वज्रयान बौद्ध परम्परामा चर्या गीत र नृत्यलाई पूजा तथा साधनाका महत्त्वपूर्ण अङ्गका रूपमा लिइन्छ। यस्ता गीतमा प्रतीकात्मक भाषा प्रयोग हुने भएकाले तिनको अर्थ बुझ्न सम्बन्धित धार्मिक तथा दार्शनिक सन्दर्भ आवश्यक हुन्छ।
लेखकले उल्लेख गर्नुभएको चर्या गीतको पङ्क्ति “होमे होम करिया हुँ हुँ नहि चउमारा।”लाई राग, द्वेष, मोह र ईर्ष्याजस्ता आन्तरिक क्लेशलाई नष्ट गर्ने प्रतीकात्मक अर्थमा व्याख्या गरिएको छ।
यस व्याख्याअनुसार होममा नष्ट गरिने तत्त्व बाह्य प्राणी नभई मानिसभित्र रहेका अज्ञान र क्लेश हुन्। मानिसले आफ्नो मनभित्र उत्पन्न हुने नकारात्मक प्रवृत्तिलाई पहिचान गरी त्यसलाई रूपान्तरण गर्नु नै वास्तविक साधना हो भन्ने यसको दार्शनिक आशय हो।
यद्यपि, उक्त चर्या गीतको पाठ, यसको प्राचीनता र ‘चउमारा’ शब्दको अर्थबारे निष्कर्ष निकाल्न मूल पाठ तथा सम्बन्धित बौद्ध विद्वान्हरूको व्याख्याबाट थप पुष्टि आवश्यक हुन्छ।
पञ्चशाली पूजाको अर्थबारे स्पष्टता :
मोहनी पर्वमा बज्राचार्य गुरुहरूले गर्ने पञ्चशाली पूजाबारे पनि विभिन्न व्याख्या सार्वजनिक भएका छन्। लेखकका अनुसार यस पूजालाई मद्य, मांस र मैथुनजस्ता विषयसँग मात्र जोडेर बुझ्नु यसको वास्तविक दार्शनिक अर्थलाई सीमित बनाउनु हो।
वज्रयान परम्परामा अनुष्ठानको अर्थ त्यसको विशिष्ट सन्दर्भ, दीक्षा, प्रतीक र साधनासँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले कुनै पूजाको नाम वा बाहिरी स्वरूपका आधारमा मात्र यसको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
लेखकको व्याख्यामा पञ्चशाली पूजाको उद्देश्य मानिसभित्र रहेका क्लेशलाई निर्मूल गर्दै शुद्धता, ज्ञान र निर्वाणतर्फ उन्मुख हुनु हो। यस व्याख्यालाई स्पष्ट रूपमा बुझाउन सम्बन्धित पूजा विधि, मूल ग्रन्थ र परम्परागत गुरुहरूको व्याख्यालाई आधार बनाउनुपर्छ।
धार्मिक अभ्यासको अध्ययन गर्दा एउटा समुदायको मान्यता सम्पूर्ण बौद्ध परम्पराको एक मात्र व्याख्या हो भन्ने निष्कर्षबाट पनि बच्नुपर्छ। बज्र यानभित्रै विभिन्न परम्परा र अनुष्ठानका विशिष्टता छन्।
मोहनी पर्वमा नःला स्वाँको महत्त्व :
मोहनी पर्वको प्रारम्भमा नःला स्वाँ अर्थात् जमरा स्थापना गर्ने प्रचलन छ। लेखकका अनुसार यो अभ्यास नेवार बौद्ध परम्पराको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानसँग सम्बन्धित छ।
नःला स्वाँलाई अँध्यारो स्थानमा माटोको भाँडामा राखेर हुर्काउने चलन रहेको र प्रकाशबाट वञ्चित हुँदा बिरुवा पहेँलो हुने गरेको लेखकले उल्लेख गर्नुभएको छ। वनस्पतिमा प्रकाशको प्रभाव र क्लोरोफिलको भूमिकाका कारण बिरुवाको रङमा परिवर्तन आउन सक्छ।
तर यस प्रक्रियालाई केवल वैज्ञानिक प्रयोगका रूपमा व्याख्या गरेर पर्वको धार्मिक अर्थ समाप्त हुँदैन। कुनै सांस्कृतिक अभ्यासमा प्राकृतिक प्रक्रियासँगै धार्मिक प्रतीक, पारिवारिक स्मृति र सामुदायिक पहिचान पनि जोडिएका हुन सक्छन्।
मोहनी पर्वको महत्त्व बुझ्न यसको बाहिरी विधि र त्यससँग जोडिएको सांस्कृतिक अर्थ दुवैलाई समान रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ।
नवरथ र तीर्थयात्राको परम्परा :
लेखकका अनुसार मोहनी पर्वमा नःला स्वाँ स्थापना गरेपछि नवरथको परम्परा सुरु हुन्छ। यस अवधिमा सहभागीहरू विभिन्न तीर्थ तथा शक्ति पीठमा पुग्ने, स्नान गर्ने र बालुवाको चैत्य बनाएर पूजा गर्ने गर्छन्।
यस अभ्यासलाई बाहिरी शुद्धतासँगै आन्तरिक शुद्धता र आत्म चिन्तनसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। तीर्थमा स्नान गर्नु, चैत्यको पूजा गर्नु र ध्यानमा बस्नु मानिसलाई आफ्नो जीवन, आचरण र अन्तिम सत्यबारे विचार गर्ने अवसर प्रदान गर्ने अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
लेखकले तीर्थसँग सम्बन्धित पीठ र श्मशानको सन्दर्भलाई पनि महत्त्व दिनुभएको छ। श्मशानले जीवनको अनित्यता र मानिसबिचको समानताको बोध गराउँछ भन्ने यसको दार्शनिक आशय हो।
धन, पद, प्रतिष्ठा र सामाजिक हैसियत जीवनको अन्तिम सत्य होइनन्। सबै मानिसको जीवन अनित्य छ भन्ने बोधले अहङ्कार कम गर्न र अरूप्रति करुणा विकास गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
यसरी मोहनी पर्वका तीर्थयात्रा र पूजा विधिलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा मात्र नभई आत्म चिन्तन, अनुशासन र जीवन बोधसँग सम्बन्धित अभ्यासका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
पारिवारिक एकता र कूछि भ्वय् :
मोहनी पर्वमा परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर भोज खाने परम्परा रहेको छ। लेखकले यसलाई कूछि भ्वय् तथा परिवारको सामूहिक भेटघाटसँग जोड्नुभएको छ।
समय, काम र अन्य परिस्थितिका कारण छुट्टिएका परिवारका सदस्यहरू यस अवसरमा एकै ठाउँमा भेला हुने, ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान गर्ने र आपसी सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने गर्छन्।
यस परम्पराको सामाजिक महत्त्व विशेष छ। पारिवारिक भेटघाटले आपसी संवाद बढाउन, पुराना मनमुटाब हटाउन र पुस्ताबिचको सम्बन्ध बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।
संस्कृति केवल धार्मिक पूजा र अनुष्ठानमा सीमित हुँदैन। यसले परिवार, समुदाय र समाजलाई एकताबद्ध गर्ने भूमिका पनि निर्वाह गर्छ। मोहनी पर्वमा देखिने सामूहिक भोज र पारिवारिक सहभागितालाई यही दृष्टिले बुझ्न सकिन्छ।
खड्ग पूजा : हिंसाको प्रतीक कि ज्ञानको प्रतीक :
मोहनी पर्वमा खड्ग अर्थात् तरबारको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। यसको अर्थबारे पनि विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्।
लेखकका अनुसार मोहनी पर्वमा खड्गलाई प्राणीको हत्या गर्ने साधनका रूपमा मात्र नभई अज्ञान, राग, द्वेष, मोह र ईर्ष्याजस्ता आन्तरिक शत्रुलाई नष्ट गर्ने ज्ञानको प्रतीकका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
मञ्जुश्री बोधिसत्त्वसँग सम्बन्धित प्रतीकात्मक व्याख्यामा खड्गले प्रज्ञा अर्थात् विवेकपूर्ण ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। ज्ञानको सहायताले अज्ञान हटाउनु र सत्य पहिचान गर्नु यसको मूल सन्देश हो।
मोहनी पर्वमा पुस्तक तथा खड्गको पूजा गर्ने परम्परालाई पनि ज्ञान र त्यसको व्यवहारिक प्रयोगसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। पुस्तक ज्ञानको प्रतीक हो भने खड्गलाई उक्त ज्ञानको सहायताले अज्ञान चिर्ने प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तर धार्मिक प्रतीकको अर्थ बुझ्दा समुदायभित्र प्रचलित विभिन्न व्याख्या, अनुष्ठानको वास्तविक स्वरूप र ऐतिहासिक सन्दर्भलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।
खड्ग पूजाको दार्शनिक अर्थ आन्तरिक रूपान्तरण हो भन्ने मान्यतालाई प्रस्तुत गर्दा त्यसको ऐतिहासिक विकास र विभिन्न समुदायमा प्रचलित अभ्यासबारे अध्ययन गर्नु पनि आवश्यक छ।
चालं, टीका र आशीर्वादको सांस्कृतिक अर्थ :
मोहनी पर्वको दशौँ दिन चाला मनाउने परम्परा रहेको लेखकले उल्लेख गर्नुभएको छ। यस अवसरमा परिवारका सदस्यहरू एकत्रित भएर ज्येष्ठ सदस्यको हातबाट टीका, नःला स्वाँ, रातो कोखा तथा कालो टीका ग्रहण गर्ने र आशीर्वाद लिने गर्छन्।
लेखकको व्याख्यामा चालंलाई ज्ञान तथा साधनाको पूर्णतासँग जोडिएको छ। यस दिन परिवारका सदस्यले परम्परागत विधिअनुसार पूजा समापन गरी प्रसाद ग्रहण गर्छन्।
मोहनी पर्वमा टीका र नःला स्वाँ ग्रहण गर्ने अभ्यासलाई केवल दैवी शक्ति प्राप्त गर्ने क्रियाका रूपमा नभई पारिवारिक परम्परा, ज्ञानको हस्तान्तरण र ज्येष्ठ सदस्यको आशीर्वादसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।
यस्ता परम्पराले पुस्ताबिच सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यमका रूपमा काम गर्छन्। परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले आफूले सिकेका संस्कार, मान्यता र जीवन अनुभव नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्दा सांस्कृतिक निरन्तरता कायम रहन्छ।
यसरी मोहनी पर्व धार्मिक साधनासँगै पारिवारिक सम्बन्ध, सामुदायिक पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्वका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ।
मौलिक संस्कृति संरक्षणको प्रश्न :
समय क्रममा धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक हो। विभिन्न समुदायबिचको सम्पर्क, राज्यको नीति, सामाजिक संरचना र स्थानीय अभ्यासले पर्वहरूको स्वरूपमा प्रभाव पार्न सक्छन्। तर परिवर्तन हुँदैमा मौलिक परम्पराको महत्त्व समाप्त हुँदैन। बरु समयसँगै थपिएका अभ्यास र मूल परम्पराबिचको सम्बन्ध बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
मोहनी पर्वमा प्रचलित विभिन्न विधि, प्रतीक र अनुष्ठानबारे स्पष्ट जानकारी नहुँदा त्यसको व्याख्यामा भिन्नता आउन सक्छ। कतिपय अवस्थामा परम्परागत अभ्यासको अर्थ बिर्सिँदा वा पुस्तान्तरणमा कमी आउँदा भ्रम उत्पन्न हुन सक्छ।
यस्ता भ्रम हटाउन धार्मिक तथा सांस्कृतिक विषयमा अध्ययन, अनुसन्धान र संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेवार समुदायका परम्परागत गुरु, सांस्कृतिक अध्येता, इतिहासकार र सम्बन्धित समुदायका सदस्यबिच संवाद बढाउनु आवश्यक छ।
त्यसै गरी, कुनै समुदायको संस्कृतिबारे लेख्दा त्यस समुदायका जानकारको धारणा समेट्नु र उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणको अध्ययन गर्नु जिम्मेवार अभ्यास हो। अपूर्ण जानकारीका आधारमा सम्पूर्ण समुदायको धार्मिक आस्था वा सांस्कृतिक अभ्यासबारे सामान्यीकरण गर्नु उचित हुँदैन।
मोहनी ज्ञान र आत्म चिन्तनको पर्व :
मोहनी र दशैंबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गर्दा दुवै पर्वको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, धार्मिक मान्यता र सांस्कृतिक अभ्यासलाई बुझ्न आवश्यक छ। एउटै समयमा मनाइने वा केही बाहिरी विधिमा समानता देखिने आधारमा तिनलाई एउटै पर्वका रूपमा परिभाषित गर्न मिल्दैन।
नेवार समुदायको मोहनी पर्वलाई वज्रयान बौद्ध दर्शन, कुल परम्परा, ज्ञानको साधना, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। लेखकको मूल तर्कअनुसार यसको प्रमुख सन्देश मानिसभित्र रहेका राग, द्वेष, मोह र ईर्ष्याजस्ता क्लेशलाई पराजित गर्नु हो।
कुनै पनि परम्पराको वास्तविक अर्थ बुझ्न त्यसको बाहिरी स्वरूप मात्र हेरेर पुग्दैन। त्यसको ऐतिहासिक विकास, धार्मिक दर्शन, प्रतीकात्मक अर्थ र समुदायको जीवनसँग रहेको सम्बन्धको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण गर्नु भनेको एउटा पर्वलाई मात्र जोगाउनु होइन सत्यसँग जोडिएको ज्ञान, दर्शन, भाषा, अनुष्ठान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सामुदायिक पहिचानलाई संरक्षण गर्नु पनि हो।
मोहनी पर्वको अवसरमा सम्पूर्ण नेपालीले आफूभित्र रहेका राग, द्वेष, मोह र ईर्ष्याजस्ता प्रवृत्तिलाई पराजित गर्दै ज्ञान, विवेक, करुणा र सद्भावको विकास गर्न सकुन्। यही मङ्गलमय शुभकामना।
श्रोतः आनन्दमुनि बज्राचार्य, काठमाडौं
प्रतिक्रिया 0